Μανιτάρια Shiitake (Lentinus edodes)


Ένα παραδοσιακό φάρμακο φυτικής προέλευσης
από το βασίλειο των μυκήτων

το ακόλουθο άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΒΙΟ
τεύχος 2005 - ευγενική παραχώρηση των συντακτών του
για αναδημοσίευση στην ιστοσελίδα μας
    Δρ. Κ. Ι. Ισραηλίδης1 &  Δρ. Α. Φιλιππούσης                
1 Ινστιτούτο Βιοτεχνολογίας Αγροτικών Προϊόντων  
2 Εργαστήριο Εδωδίμων Μυκήτων ΙΓΕΜΚ.
   Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε)

 

Τα φαρμακευτικά μανιτάρια, αντιπροσωπεύουν μία κύρια πηγή διατροφαρμακευτικών ουσιών, που μέχρι τώρα δεν έχουν διαδοθεί ευρύτερα στο Δυτικό κόσμο, ενώ καλλιεργούνται και καταναλώνονται για χιλιάδες χρόνια στις χώρες της Ανατολής από όπου άρχισαν να γίνονται γνωστές οι θεραπευτικές τους ιδιότητες (Wasser and Weis, 1999). Σε αυτήν την κατηγορία ανήκει και ο εδώδιμος βασιδιομύκητας  Lentinula edodes. Η αντικαρκινική και ανοσοδιεγερτική δράση του είναι γνωστή ιδίως σε Ασιατικούς λαούς από πολύ παλιά χρόνια και υποστηρίζεται από εκτεταμένη διεθνή βιβλιογραφία (Shibata et al., 1968; Flynn, 1991; Carnevali, 1997; Ikekawa, 2001). Ο L. edodes ανήκει στους Βασιδιομύκητες του Βασιλείου των μυκήτων, που αποτελούν ξεχωριστή ομάδα οργανισμών στη Βοτανική που περιλαμβάνει περί τα 100.000 διαφορετικά είδη.

Οι αντικαρκινικές ιδιότητες του L. edodes και ιδίως του υψηλού μοριακού βάρους πολυσακχαρίτου Lentinan (περιέχεται στα καρποσώματα του μύκητα) έχει αναφερθεί και τεκμηριωθεί από πολλούς ερευνητές (Shida & Matsuda, 1974; Chung et al., 1984; Chihara et al., 1987). Η επίδραση αυτή έχει προσδιορισθεί κυρίως σε πειραματόζωα στα οποία είχε προκληθεί καρκίνος με Sarcoma 180 ενώ ταυτόχρονα εδόθη ενέσιμος λυοφιλισμένη μορφή υδατικών εκχυλισμάτων από διάφορους εδώδιμους βασιδιομύκητες. Η καταστολή της ανάπτυξης του όγκου έφτασε στο 97,3% από εκχυλίσματα του L. edodes, ενώ υπήρξε πλήρης καταστολή σε έξι από τα εννέα ποντίκια σε δόση 200mg/kg/ημέρα σε ορισμένες περιπτώσεις (Ikekawa et al., 1969). Η δραστική ουσία με την ισχυρότερη αντικαρκινική δράση σε σύγκριση με αυτή πολυσακχαριτών από άλλους βασιδιομύκητες (καθώς και λειχήνες) απομονώθηκε από τον L. edodes και είναι ο πολυσακχαρίτης Lentinan. Είναι μια β-1, 3 γλουκάνη με πολλές β,1-6 γλυκοπυρανοσιδικές αλυσίδες και μοριακό βάρος περίπου ένα εκατομμύριο (Maeda et al., 1971).

Ο μηχανισμός της αντικαρκινικής δράσης του πολυσακχαρίτου Lentinan θεωρείται σαν ενισχυτικός των φυσικών φονικών Τ-κυττάρων, (ΝΚ) β-λεμφοκυττάρων και μακροφάγων με χαρακτηριστική δράση διαφορετική από το BCG και άλλων ανοσοδιεγερτικών. Συνήθως οι ασθενείς με καρκίνο εμφανίζουν χαρακτηριστική υψηλή δράση ΤΗ2 (humoral immunity ή ΤΗ2 response) που συνεπάγεται την παραγωγή υψηλών ποσοτήτων αντισωμάτων. Εφ’όσον η χυμική αντίδραση ενεργοποιείται σε υψηλό σημείο, παράγονται μια σειρά κυτταροκινών της ομάδος των ιντερλευκινών IL, 5,6,10 οι οποίες έχουν αρνητική επίδραση στους αντικαρκινικούς αμυντικούς μηχανισμούς άμεσα ή έμμεσα. Στο σχεδιάγραμμα που ακολουθεί αναλύεται η πιθανή ανοσοδιεγερτική δράση του πολυσακχαρίτου Lentinan, σε καρκινικά κύτταρα.

μανιταρια σιτακε

Η δράση αυτή συνοψίζεται στα εξής σημεία :

  1. Δραστηριοποίηση των μακροφάγων, με αύξηση παραγωγής κυτταροκινών L-1, IL-2, IL-12 σαν αλυσιδωτή αντίδραση
  2. Ρύθμιση της ισορροπίας των βοηθητικών Τ-λεμφοκυττάρων που έχει διαταραχθεί στα καρκινικά κύτταρα (TH2 response) και βελτίωση της σχέσης ΤΗ1 / TH2.
  3. Επαναφορά της δραστηριότητας των βοηθητικών Τ- λεμφοκυττάρων (ΤΗ1) για παραγωγή κυτταροκινών IL-2, TNF-β, και ιντερφερόνης-γ. Στην αύξηση της παραγωγής ιντερφερόνης οφείλονται και οι αντιϊικές ιδιότητες του L. edodes  σε άτομα με AIDS και ηπατίτιδα Β.
  4. Αύξηση και δραστηριοποίηση των φυσικών φονικών κυττάρων (ΝΚ Cells), LAK (Lymphokine Activated Killer Cells ) και CTL (κυτταροτοξικών Τ κυττάρων).
  5. Ενεργοποίηση του συμπληρώματος C3 και ειδικότερα του κλάσματος C3b που ενεργοποιεί περαιτέρω τα μακροφάγα.

Το σύνολο αυτών των δράσεων έχει σαν αποτέλεσμα τα καρκινικά κύτταρα να οδηγούνται σε απόπτωση.

Η ανοσοθεραπεία σαν συμπληρωματική της ραδιοθεραπείας έχει δειχθεί πως μπορεί να επιβραδύνει σημαντικά τις ηπατικές μεταστάσεις και την αναζωπύρωση της νόσου σε ασθενείς με καρκίνο του μαστού (Papavasiliou et al., 1981). Έτσι η χορήγηση του Lentinan ενδείκνυται σαν ενισχυτική των διαφόρων κλασσικών μορφών θεραπείας του καρκίνου όπως η χημειοθεραπεία και οι ακτινοβολίες. Στην Ιαπωνία η ουσία Lentinan, βασικός πολυσακχρίτης του L. edodes, έχει πάρει έγκριση για τη θεραπεία διαφόρων μορφών καρκίνου σε ενέσιμο μορφή και αποτελεί το όγδοο σε πωλήσεις αντικαρκινικό φάρμακο.

Επίσης υπάρχουν αναφορές πως ο L. edodes έχει και άλλες ιδιότητες πολύ ωφέλιμες στην υγεία των ανθρώπων όπως π.χ. στην πρόληψη και θεραπεία των καρδιαγγειακών νοσημάτων. Σε διαφορετικά πειράματα με πειραματόζωα και ανθρώπους που υπεβλήθησαν σε δίαιτες με L. edodes υπήρξε σημαντική ελάττωση της χοληστερίνης, λόγω του αμινοξέος eritadenine ενώ ελαττώθηκε και η αρτηριακή πίεση λόγω της υψηλής σχέσεως Καλίου προς Νάτριο. Υπάρχουν επίσης ενδείξεις πως ο L.edodes ενεργεί και ως αντιθρομβωτικός παράγων (Subbarao et al., 1979).

Όσον αφορά στη δοσολογία για πρόληψη έχει αναφερθεί ότι 1,5g ξηρό μανιτάρι (ή 10g νωπό) (L.edodes) την ημέρα αυξάνει το επίπεδο των Τ-helper κυττάρων.

Στον Πίνακα 1, αναφέρονται τα δραστικά συστατικά του L.edodes για τα οποία υπάρχει επιστημονική τεκμηρίωση ότι έχουν την αναφερόμενη βιολογική δράση.

Πίνακας 1. Τα δραστικά συστατικά του L.edodes και η ευεργετική τους δράση στην ανθρώπινη υγεία.

Δραστικά συσταστικά του βασιδιομύκητα Lentinus edodes

Ενεργό Συστατικό Δράση Τμήμα Αναφορά
Lenthionine (Θειούχο) Αντιμυκητικό Καρπόσωμα Hatrami, 2001
bis(methylsulfonyl)methyl]disulfide (Δι-θειούχο) Αντιβακτηριακό Καρπόσωμα /Μυκήλιο Hirasawa, et al., 1999
Lentinan (πολυσακχαρίτης) Αντιπαρασιτικό Καρπόσωμα White, et al.,1988
Double-stranded (Διπλής Έλικας) Αντιϊικό Καρπόσωμα Takehara, et al., 1979
RNA (πολυριβονουκλεοτίδιο) Ανοσοδιεργετικό Μυκήλιο- Σπόρια Takehara, et al., 1979
Ac 2P (πολυσακχαρίτης) Αντιϊικό Καρπόσωμα /Μυκήλιο Yamamura and Cochran,1974
 FBP (πρωτεϊνη)  Αντιϊικό
(φυτικοί ιοί)
Καρπόσωμα Kobayashi, 1987
KS-2, KS-2-B
(πεπτιδομανάνες)
Αντιϊικό
Ανοσοδιεργετικό
Αντιβακτηριακό
Μυκήλιο Suzuki,et al., 1997
EP3 (Σύμπλοκο Λιγνίνης) Αντιϊικό
Ανοσοδιεργετικό
Μυκήλιο Sorimachi, et al., 1990
Lentinan (πολυσακχαρίτης) Αντικαρκινικό Καρπόσωμα Chihara, et al., 1970
KS-2 (πεπτιδομανάνη) Αντικαρκινικό Μυκήλιο Fujii, et. al., 1978
LEM (γλυκοπρωτεϊνη) Αντικαρκινικό Μυκήλιο Fujii, et. al., 1978
LAP & LAP1(γλυκοπρωτεϊνη) Αντικαρκινικό Μυκήλιο Sugano, et al., 1982
EP3 (Σύμπλοκο Λιγνίνης) Αντικαρκινικό Μυκήλιο Suzuki, et al., 1990
Emitanin (πολυσακχαρίτης) Αντικαρκινικό Μυκήλιο Suzuki, Ikegawa 1977
Lectin (λεκτίνη) Ανοσοδιεργετικό Καρπόσωμα Jeune, et al., 1990
Παράγωγα νουκλεϊκών οξέων Αντιθρομβωτικό Καρπόσωμα Hokama and Hokama 1981
Thioproline (TCA) (αμινοξύ) Ανίχνευση Νιτρωδών Καρπόσωμα Kurashima, et. al., 1990

Λόγω όλων αυτών των εξαιρετικών ιδιοτήτων ο L.edodes θεωρείται η elit των φαρμακευτικών μανιταριών. Παρ’ όλα αυτά δεν παύει να είναι ένα νοστιμότατο εδώδιμο μανιτάρι με υψηλή διαιτητική και θρεπτική αξία. Η αξία του σαν φρέσκο φθάνει στη διεθνή αγορά περίπου τα 30€ το ένα κιλό, ενώ η τιμή των εισαγόμενων εκχυλισμάτων που περιέχουν Lentinan είναι συνήθως στα 35€ για 60 κάψουλες.

Στον πίνακα 2, περιγράφεται η χημική σύσταση των παραγομένων καρποσωμάτων L.edodes από όπου φαίνεται η υψηλή διατροφική τους αξία.

Πίνακας 2. Η σύσταση (% ξηρού βάρους) των  παραγόμενων  καρποσωμάτων  L. edodes

Συστατικά %g σε 100g ξηρού
Πρωτεϊνη 12,0-25,0
Υδατάνθρακες 38,0-56,0
Λίπος 1,3-5,0
Τέφρα 6,0-10,0

Επίσης ο L.edodes περιέχει μεγάλο φάσμα ανoργάνων μετάλλων, ιδίως Κάλιο, Φώσφορο, Μαγνήσιο, Ασβέστιο και Σίδηρο, καθώς και πλήθος βιταμινών ιδίως του συμπλέγματος Β. H παγκόσμια παραγωγή του L.edodes ανέρχεται σε 826 χιλιάδες τόνους ετησίως, κυρίως από Κίνα (76%) και Ιαπωνία (17%), ενώ κατέχει τη δεύτερη θέση των καλλιεργουμένων μανιταριών παγκοσμίως, μετά το γνωστό καλλιεργούμενο Agaricus bisporus ή μανιτάρι του Παρισιού. Αν και η συνήθης καλλιέργειά του σε κορμούς οξυάς αποτελεί χρονοβόρα διαδικασία (2 χρόνια μέχρι την καρποφορία), η παραγωγή καρποσωμάτων μπορεί να συντομευτεί σε 2 περίπου μήνες με καλλιέργεια του L.edodes σε υποστρώματα που αποτελούν παραπροϊόντα και απόβλητα της αγροτοβιομηχανίας, όπως τα άχυρα, το πριονίδι βελανιδιάς εκκοκκισμένους σπάδικες καλαμποκιού κ.α. όπως εφαρμόζεται στο ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε (Israilides και Philippousis, 2003).

Η προτεινόμενη τεχνολογία κατοχυρώθηκε με αίτηση διπλώματος ευρεσιτεχνίας από τους Δρ. Κ. Ισραηλίδη και Δρ. Α. Φιλιππούση ερευνητών στο ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε, στον Οργανισμό Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας (ΟΒΙ) τον Ιούνιο του 2005. Η εφεύρεση αναφέρεται στη διαδικασία παραγωγής μανιταριών (καρποσωμάτων) του μύκητα L. edodes, καθώς και ξηρής σκόνης από τα λυοφιλισμένα καρποσώματα του μύκητα για χρήση ως λειτουργικό τρόφιμο-διατροφαρμακευτικό προϊόν (συσκευασμένο ή όχι, σε κάψουλες ή/και ταμπλέτες) ήτοι για κατανάλωση ως αποξηραμένου λειτουργικού τροφίμου που θα εμπλουτίζει και θα ενισχύει την κανονική δίαιτα. Με αυτό τον τρόπο επιτυγχάνεται:

  1. Η δημιουργία ενός βιολογικού προϊόντος υψηλής προστιθέμενης αξίας
  2. Η συντόμευση του χρόνου έναρξης παραγωγής καρποσωμάτων
  3. Η μείωση του κόστους παραγωγής
  4. Η αξιοποίηση εγχώριων γεωργικών παραπροϊόντων και υπολειμμάτων και η προστασία του περιβάλλοντος

Στην αγορά σήμερα κυκλοφορούν διάφορα παρασκευάσματα εισαγωγής που προέρχονται από εκχύλιση είτε της μυκηλιακής βιομάζας ή των καρποσωμάτων του L. edodes. Είναι φανερό ότι αυτά δεν περιέχουν όλα τα συστατικά του φαρμακευτικού μανιταριού παρά μόνο αυτά που εκχυλίζονται. Αυτό έχει τα εξής σοβαρά μειονεκτήματα. Πρώτον σε αυτού του είδους τα παρασκευάσματα αποκλείονται πολύτιμα συστατικά του μύκητα και δεύτερον η δράση τους ομοιάζει με αυτών των καθαρών φαρμακευτικών ουσιών, με πιθανές τοξικές επιδράσεις λόγω της υψηλής συγκέντρωσης ορισμένων μόνο εκχυλισματικών ουσιών. Αυτού του είδους η προσέγγιση είναι φανερό πως είναι έξω από το πνεύμα και την πρακτική της ολιστικής ιατρικής. Το μειονέκτημα αυτό επιλύεται με την παραπάνω καινοτομία και όπως συμβαίνει στην πρακτική φυτοθεραπεία το σύνολο των υπαρχόντων ουσιών στο σκεύασμα, που είναι ολόκληρος ο μύκητας, δρα εξισορροπιστικά, έχοντας τελικά το ευεργετικό αποτέλεσμα όπως το προσφέρει η φύση.

ΑΓΟΡΑ

Η παγκόσμια αγορά φαρμακευτικών μανιταριών υπολογίζεται περίπου σε 5 δισεκατομμύρια δολάρια με αυξητικούς ρυθμούς 20% το χρόνο. Υπάρχει ένα συνεχές ογκούμενο κίνημα σε παγκόσμια κλίμακα της χρήσης εναλλακτικών μορφών ιατρικής (CAM = Complimentary & Alternative Medicines) μεταξύ των οποίων προέχουσα θέση κατέχει η «ιατρική βοτανοθεραπεία» (herbal medicine). Μόνο στην Αμερική (ΗΠΑ) μεταξύ των ετών 1990 και 1997 η χρήση εναλλακτικών μορφών ιατρικής (CAM) αυξήθηκε κατά 25%, ο αριθμός των ασθενών που έκαναν χρήση CAM αυξήθηκε κατά 47% και οι δαπάνες κατά 45%, με κόστος που υπολογίζεται στα 21, 2 δισεκατομμύρια δολάρια. Guide to Popular Natural Products (1999). Facts and comparisons Publ. Group, St. Louis, MI 63146-3098 (www.drugfacts.com)

ΠΡΟΙΟΝ

Το ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε. προτείνει την παραγωγή ιδιοσκευάσματος του λυοφιλισμένου μύκητα L. edodes σε κάψουλες για κατανάλωση ως αποξηραμένου τροφίμου που θα εμπλουτίζει και θα ενισχύει την κανονική δίαιτα και σύμφωνα με την απόφαση του Γενικού Χημείου του Κράτους 366/97, ΦΕΚ597/97 τεύχος Β΄.

ΜΑΝΙΤΑΡΙΑ

 Εικ.1. Το μανιτάρι L. edodes που αναπτύσσεται σε γεωργικά παραπροϊόντα και κάψουλες λυοφιλισμένων καρποσωμάτων.

Το παρασκεύασμα αυτό πληρεί όλες τις ειδικές διατάξεις που ισχύουν και για τα παραδοσιακά φάρμακα φυτικής προέλευσης σύμφωνα με το άρθρο 16 α της οδηγίας 2004/24/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου. Σύμφωνα με την οδηγία όλα τα κράτη μέλη οφείλουν να πάρουν τα αναγκαία μέτρα για συμμόρφωση και εναρμόνιση των σχετικών εθνικών νομοθεσιών τους μέχρι τις 30 Οκτωβρίου 2005.

Γενικά, η παραπάνω οδηγία που ήδη έχει τεθεί σε ισχύ, αναφορικά με τα παραδοσιακά φάρμακα φυτικής προέλευσης δεν κρίνει ότι είναι απαραίτητες οι προκλινικές αναλύσεις και δοκιμές, στο μέτρο που η αποτελεσματικότητα του φαρμάκου τεκμαίρεται από τη μακροχρόνια χρήση και πείρα, πράγμα που φαίνεται να ισχύει για πολλά παραδοσιακά βότανα συμπεριλαμβανομένων και ορισμένων διατροφαρμακευτικών μανιταριών που χρησιμοποιούνται στην Ε.Ε. για πολλά χρόνια. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει και ο μύκητας Lentinula edodes.

Η καινοτόμος αυτή τεχνολογία παρουσιάστηκε σε πολλές εκθέσεις καινοτομικών προϊόντων (βλέπε Εικόνα 2) και βραβεύτηκε με το 2ο καλύτερο βραβείο επιχειρηματικού σχεδίου (Business Plan) στο 6ο Διεθνές Venture Capital Forum που έγινε στην Αθήνα τον Ιούνιο του 2005.

ΜΑΝΙΤΑΡΙΑ

Εικ. 2. Ο πρόεδρος της Ε.Ε. Manuel Baroso συνοδευόμενος από τον υπουργό και Γεν. Γραμματέα Υπ. Ανάπτυξης δέχεται τις επεξηγήσεις από τον Δρ. Κ. Ισραηλίδη (αριστερά ) για το καινοτομικό προϊόν, στην έκθεση «Καινοτομία σε Στεριά και Θάλασσα» Ζάπειο Μέγαρο, Αθήνα 18-20 Απριλίου 2005. Δεξιά ο έτερος των εφευρετών Δρ. Α. Φιλιππούσης.

 

Σύμφωνα μα το επιχειρηματικό σχέδιο το προϊόν, εκτός από την εμπορία του σαν κάψουλες ή ταμπλέτες, μπορεί να ενσωματωθεί σε παραδοσιακά τρόφιμα όπως γιαούρτι, λάδι, χυμοί κ.λ.π, προσθέτοντας σε αυτά τις ευεργετικές ιδιότητες του μύκητα L. edodes.

Σε αυτήν την τελευταία περίπτωση η σπουδαιότητα της προστιθέμενης αξίας για τον πελάτη (σε όρους ανάπτυξης των πωλήσεών του και διαφοροποίησης των προϊόντων του σε σχέση με τον ανταγωνισμό) είναι εξαιρετικά μεγάλη, ειδικότερα στην περίπτωση των εταιριών τροφίμων.

Σε αυτή την κατεύθυνση είναι ανοικτό το πεδίο για επένδυση για τη δημιουργία μονάδας παραγωγής L. edodes ύψους 1,000,000€ με επιδότηση 50-60% μέσω Εθνικών και Κοινοτικών χορηγήσεων.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ


Ισραηλίδης  Κλεάνθης. Δρ. Γεωπόνος- Βιοτεχνολόγος,Διευθυντής του Ινστιτούτου Βιοτεχνολογίας  Αγροτικών Προϊόντων του ΕΘΙΑΓΕ. Δίδαξε  σε Πανεπιστήμια  της  Ελλάδας και  του  εξωτερικού. Την  τελευταία  πενταετία επισκέπτης καθηγητής  στο  Πανεπιστήμιο του Nottingham  και στη  Φαρμακευτική  Σχολή του Πανεπιστημίου  Αθηνών. Ερευνητικό ενδιαφέρον στη  βιοτεχνολογία τροφίμων, βιομηχανικές  ζυμώσεις, παραγωγή νέων τροφίμων και  προϊόντων  υψηλής  προστιθέμενης  αξίας  από  αγροτοβιομηχανικά  απόβλητα,  μελέτη διατροφοφαρμακευτικών  και  λειτουργικών  τροφίμων  με  ανοσοδιεγερτικές  και θεραπευτικές ιδιότητες. Μέλος πολλών βιοτεχνολογικών εταιριών και  οργανισμών, έχει δημοσιεύσει πάνα  από 100  επιστημονικές  εργασίες σε  διεθνή και  Ελληνικά  περιοδικά και συνέδρια  και  είναι κύριος εφευρέτης  Αμερικανικού  διπλώματος  ευρεσιτεχνίας παραγωγής  νέας  ζωοτροφής. Αντώνης  Φιλιππούσης. Δρ. Γεωπόνος - Μυκητολόγος, Ερευνητής  στο Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας. Υπεύθυνος της  Ερευνητικής  Μονάδας  Μανιταριών  και  του  Εργαστηρίου Εδώδιμων Μυκήτων του Ινστιτούτου Αγροτικής και Περιβαλλοντικής  Τεχνολογίας στην Αθήνα. Προ- και  μετα- πτυχιακές  σπουδές  στο Γεωπονικό  Πανεπιστήμιο  Αθηνών ( Τμήμα γεωργικής  βιοτεχνολογίας ). Διδακτορικό στους εδώδιμους μύκητες. Εξειδίκευση  στην καλλιέργεια  μανιταριών στο Κέντρο Επιστήμης  Μανιταριών στο Χαρστ  Ολλανδίας (1988). Εικοσαετής  σχετική ερευνητική ενασχόληση.  Διδακτορικό  έργο στο  Γεωπονικό  Πανεπιστήμιο  Αθηνών  με  αντικείμενο  την  καλλιέργεια  μανιταριών. Έχει  συμμετοχή  σε  δεκαπέντε  ερευνητικά  προγράμματα  και είναι  συγγραφέας  πλέον  των 50 εργασιών  σε  εθνικά και διεθνή  επιστημονικά  περιοδικά  και  συνέδρια.  
Αντώνης  Φιλιππούσης. Δρ. Γεωπόνος - Μυκητολόγος, Ερευνητής  στο Εθνικό Ίδρυμα Αγροτικής Έρευνας. Υπεύθυνος της  Ερευνητικής  Μονάδας  Μανιταριών  και  του  Εργαστηρίου Εδώδιμων Μυκήτων του Ινστιτούτου Αγροτικής και Περιβαλλοντικής  Τεχνολογίας στην Αθήνα. Προ- και  μετα- πτυχιακές  σπουδές  στο Γεωπονικό  Πανεπιστήμιο  Αθηνών ( Τμήμα γεωργικής  βιοτεχνολογίας ). Διδακτορικό στους εδώδιμους μύκητες. Εξειδίκευση  στην καλλιέργεια  μανιταριών στο Κέντρο Επιστήμης  Μανιταριών στο Χαρστ  Ολλανδίας (1988). Εικοσαετής  σχετική ερευνητική ενασχόληση.  Διδακτορικό  έργο στο  Γεωπονικό  Πανεπιστήμιο  Αθηνών  με  αντικείμενο  την  καλλιέργεια  μανιταριών. Έχει  συμμετοχή  σε  δεκαπέντε  ερευνητικά  προγράμματα  και είναι  συγγραφέας  πλέον  των 50 εργασιών  σε  εθνικά και διεθνή  επιστημονικά  περιοδικά  και  συνέδρια.  

 


Το geoponiko.gr δεν φέρει καμιά ευθύνη για τυχόν ελλείψεις, λάθη
 ή για τυχόν τυπογραφικά, ορθογραφικά και συντακτικά λάθη.

  

Design by